اعتقادى و وجه مشترك شيعيان بعدى نيز بوده را مىتوان پديده‌اى مقدم بر اسلام ايرانيان و مبلغان اين عقيده را امثال ابو ذر ، عمار ، حذيفه و مقداد دانست و نه آنچه دشمنان شيعه مىگويند . « 1 » ب ) شكل‌گيرى تشيع و رابطه آن با عبد الله بن سبأ صاحبان اين ادّعا ظهور تشيع را به صورت تفكر مستقل ، مربوط به اواخر خلافت عثمان و اوايل خلافت امام على عليه السّلام و آن هم به كارگزارى عبد الله بن سبأ « 2 » مىدانند . گو اين‌كه اين نظريه توسط عده‌اى از عالمان معاصر اهل سنت و بيشتر از آن از سوى مستشرقان ترويج شده « 3 » امّا در برخى از مصادر كهن اسلامى نيز مورد

--> ( 1 ) . شيبى ، ص 22 - 65 . ( 2 ) . دربارهء وجود تاريخى و يا افسانه‌اى عبد الله بن سبأ و اين‌كه بر فرض پذيرش وجود وى ، مصداق واقعى آن‌چه كسى بوده و نيز نقش واقعى او در رخدادهاى عصر عثمان و امام على عليه السّلام در چه محدوده‌اى قرار داشته ، سخنان بسيارى گفته شده است . تحقيقا مىتوان گفت دربارهء هيچ‌يك از شخصيت‌هاى مطرح صدر نخست همانند اين شخص گزارش‌هاى مختلف و متناقضى نرسيده است . بيشتر نويسندگانى كه در باب تاريخ و عقايد شيعيان قلم زده‌اند نيز به فراخور انگيزه‌هاى مختلف از وى سخن گفته‌اند . از جمله آثارى كه دربارهء او نوشته شده است ، عبارتند از : 1 - عبد الله بن سبأ و ديگر افسانه‌هاى تاريخى ، مرتضى عسكرى . اين اثر مورد استقبال بسيارى از محققان شيعه و سنى قرار گرفت و در عين‌حال مورد نقد نويسندگان فريقين نيز واقع شد . از اين نويسنده ، كتاب‌هاى ديگرى با عنوان الاسطورة السبئية و نيز عبد الله بن سبأ در مجلات و مكتوبات سعودى منتشر شده است ؛ 2 - عبد الله بن سبأ ، ابراهيم بيضون ؛ 3 - عبد الله بن سبأ و اثره فى الاحداث التاريخية ، نوشته يكى از سلفيان معاصر كه به بزرگ‌كردن نقش وى در حوادث صدر نخست مىپردازد ؛ 4 - عبد الله بن سبأ حقيقتها المجهوله ، نوشته محمد على معلم ؛ 5 - عبد الله بن سبأ دراسة و تحليل ، نوشته شيخ على آل محسن ؛ 6 - عبد الله بن سبأ واقعيتى ناشناخته ، نوشته حسينى بغدادى ، كه با گزارش روايات مختلف دربارهء اين شخص به جمع آنها پرداخته و ضمن ردّ ديدگاه عسكرى از سه عبد الله بن سبأ با سه ويژگى و سرنوشت خاص نام مىبرد . ( 3 ) . گزارش مختصرى از اين ديدگاه‌ها را بنگريد به : سبحانى ، ج 6 ، ص 106 - 121 ؛ عرفان عبد الحميد ، ص 28 - 33 ، وائلى ، ص 130 - 135 . براى اطلاع از ديدگاه مستشرقان مخالف اين نظريه و دلايل آنها بنگريد : صبحى ، نظرية الامامة ، ص 37 . دربارهء عبد اللّه بن سبأ مىتوان سه نظريه را مطرح دانست : -